Please ensure Javascript is enabled for purposes of website accessibility
Dla nauczyciela
Artykuł

Zadanie interdyscyplinarne krok po kroku

Jak je ułożyć?
Małgorzata Skura
Michał Lisicki

Podstawową aktywnością uczniów w szkole jest rozwiązywanie zadań. Te zazwyczaj kojarzą się nam z lekcjami matematyki, fizyki lub chemii. Jednak kiedy spojrzymy na zadania szerzej – jak na każdą aktywność, która czegoś uczy – dostrzeżemy, że pojawiają się one na każdej lekcji każdego przedmiotu.

Rozwiązywanie zadań w szkole wymaga najczęściej zastosowania wiedzy i umiejętności przypisanych jednemu przedmiotowi. Tymczasem sprostanie codziennym (życiowym) problemom, a także praca zawodowa czy nauka, wymagają podejścia interdyscyplinarnego.

Szkoła jest miejscem, w którym powinno się zbierać takie doświadczenia. Jednym z narzędzi pomocnych w tym kontekście są zadania interdyscyplinarne. W tym artykule wyjaśnimy, czym one są, i pokażemy, jak możecie je napisać i wykorzystać na lekcjach różnych przedmiotów.

Korzyści płynące z interdyscyplinarności

Jak już wspominaliśmy, niezależnie od tego, jak bardzo interdyscyplinarny świat nas otacza, szkoła pozostaje w ogromnej mierze monodyscyplinarna. Są przedmioty, które często „nie widzą się wzajemnie”. Nieco inaczej jest z przedmiotami ścisłymi, które łączy matematyka, pełniąca ważną rolę w chemii czy w fizyce. Podobnie uczniowie wykorzystują na innych przedmiotach to, czego nauczyli się na lekcjach języka polskiego. Wyjątkiem jest też edukacja w klasach I–III, która z założenia ma charakter zintegrowany.

Przy wprowadzaniu interdyscyplinarności wyzwanie stanowią: sztywny podział na przedmioty, system klasowo-lekcyjny i przygotowanie nauczycieli do uczenia konkretnego przedmiotu. Warto jednak próbować przezwyciężyć trudności. Można zacząć od najprostszego narzędzia, czyli zadań. Oto niektóre korzyści z takiej pracy:

Każdy szkolny przedmiot ma swoje ramy pojęciowe, założenia metodyczne (cele, formy i metody nauczania) oraz preferowane praktyki. W zadaniu interdyscyplinarnym te elementy różnych przedmiotów przenikają się ze sobą. Przedmioty wzajemnie na siebie wpływają, a charakter i głębia takiego związku mają konsekwencje dla wyniku interakcji. Może się okazać, że metoda stosowana w ramach jednego przedmiotu ma zastosowanie w innym, a cele nauczania pokrywają się i uzupełniają. Zadania interdyscyplinarne dają możliwość spojrzenia na dane zagadnienie z różnych perspektyw. Na przykład wtedy, kiedy uczniowie i uczennice rozważają zjawisko globalnego ocieplenia z punktu widzenia biologii, geografii, chemii i fizyki, a matematyka pozwala lepiej dostrzec i zrozumieć wiele zagadnień związanych z tym zjawiskiem[1].

Zadania interdyscyplinarne i poziomy interakcji

Zadanie jest wezwaniem do działania: oblicz, znajdź, narysuj, porównaj, zrób, przeczytaj, zmierz, poszukaj itd. Ma stan początkowy (instrukcję, polecenie składające się z pewnych informacji, warunków itp.) i stan końcowy (rozwiązanie). Są też aktywności, które mają doprowadzić ucznia od stanu początkowego do końcowego – od polecenia do rozwiązania. Ważny jest też kontekst (chociaż zdarzają się zadania „czyste”, nieosadzone w realnych warunkach, na przykład matematyczne słupki). Bardziej realny kontekst pomaga lepiej zrozumieć pojęcie i jego rolę – na przykład liczby ujemne mogą służyć do opisywania pożyczek lub ujemnych temperatur.

Zadania interdyscyplinarne dają uczniom doświadczenia z kilku dziedzin nauki. Siła powiązań pomiędzy przedmiotami może być różna – od braku takiego połączenia, przez pewną korelację, do całkowitej integracji w niejako nowy przedmiot[2]. Pozytywne procesy zaczynają się już wtedy, kiedy zaledwie dwa przedmioty wchodzą ze sobą w interakcje[3].

Można wyróżnić trzy poziomy interakcji między przedmiotami:

  1. Powierzchowne interakcje – w rozwiązaniu zadania znajdujemy treści z różnych przedmiotów, ale związki między nimi są niewielkie. Można łatwo wyodrębnić treści dotyczące poszczególnych przedmiotów i osobno je realizować.
  2. Wzajemne oddziaływania – interakcje między przedmiotami są większe. Jeden przedmiot wyraźnie dominuje i oddziałuje na inne.
  3. Dwukierunkowe interakcje między przedmiotami – interakcje zachodzą między wszystkimi przedmiotami i są zrównoważone. Do rozwiązania zadania uczeń stosuje pojęcia i strategie rozumowania z kilku przedmiotów. Bez tej interakcji nie jest w stanie poradzić sobie z problemem.

Uczniowie powinni rozwiązywać różnorodne zadania interdyscyplinarne (z każdego z poziomów interakcji), ponieważ rozwijają one inne postawy, umiejętności oraz stosunek do wiedzy.

Jakie zadanie wybrać?

W ramach projektu Szkoła dla innowatora powstał cały pakiet zadań interdyscyplinarnych skierowanych do starszych uczniów szkoły podstawowej[4]. Ponadto nauczyciele coraz częściej sami tworzą zadania dla swoich uczniów. Można więc je znaleźć i z nich korzystać. Wybieraj te bliskie Twojej specjalizacji lub uniwersalne. Zadania uniwersalne to takie, które nie nawiązują wprost do konkretnej dyscypliny nauki. Nauczyciel każdego przedmiotu może pomóc uczniom w ich rozwiązywaniu. Unikaj zadań związanych z przedmiotami, w których nie czujesz się pewnie, chyba że będziesz pracować z koleżanką lub kolegą, którzy uczą tego przedmiotu. Sprawdź, czy realizacja zadania w danym momencie roku szkolnego jest możliwa. Jest to szczególnie ważne w przypadku przedmiotów ścisłych, których treści nauczania mają układ liniowy – na jednych pojęciach są budowane inne. Może być też tak, że do rozwiązania zadania potrzebna jest lektura książki zaplanowana na następny semestr. Realizacja zadania może wymagać pracy w określonej porze roku – na przykład trzeba znaleźć kwitnące kwiaty. Nie podejmuj się pracy z zadaniami, których tematyki po prostu nie czujesz. Odpowiedz sobie na trzy pytania:

  1. Jakie jest znaczenie zawartych w zadaniu treści nauczania? Na ile są zbieżne z programem nauczania?
  2. Jaka wiedza i jakie umiejętności są podstawą tego, na czym uczeń budować ma nowe kompetencje?
  3. Na ile proponowane sposoby zaznajamiania z tymi treściami będą właściwe dla Twoich uczniów? W jakim stopniu będą dla nich atrakcyjne?

Tworzenie własnych zadań

Najlepsze są jednak takie zadania, które nauczyciele piszą dla swoich uczniów. Spróbuj więc wspólnie z koleżankami i kolegami stworzyć własne zadania interdyscyplinarne.

Od czego zacząć? Od zebrania zespołu nauczycieli różnych przedmiotów, chyba że w zadaniu łączysz treści z dwóch bliskich sobie dyscyplin, w których jesteś specjalistą (na przykład chemię i fizykę lub historię i wiedzę o społeczeństwie). Zespół powinien pracować razem, w tym samym czasie. Nasze doświadczenia w pisaniu zadań z różnymi zespołami pokazują, że jest to bardzo ważne założenie. Jeżeli każdy pisze swój kawałek zadania, który tylko wkleja do wspólnego arkusza pracy, to interdyscyplinarność ginie. Łatwo wtedy o przypadkowy zbiór zadań cząstkowych, których integracja jest pozorna.

Stworzenie zadania wymaga czasu. Napisanie dobrego zadania w ciągu jednego krótkiego spotkania jest mało prawdopodobne. Czasami dobrze jest pozwolić, żeby zadanie „dojrzało”, i wrócić do pracy nad nim później. Róbcie między spotkaniami przerwy i testujcie swoje pomysły w pracy z uczniami. Przerwy nie powinny być jednak zbyt długie, żeby nie spadła Wasza motywacja do działania.

Potrzebna Wam będzie osoba prowadząca zespół. To ona dopilnuje, żeby wszystkie potrzebne materiały były gotowe, zorganizuje spotkania, zadba o przepływ dokumentów itp. Jednak jej najważniejszą rolą będzie pilnowanie tego, żeby Wasze zadanie nie zgubiło istotnych elementów – interdyscyplinarności, polecenia, rozwiązania i aktywności, które doprowadzą uczniów od polecenia do rozwiązania. Osoba prowadząca powinna patrzeć na proces tworzenia zadania, mieć dobry wgląd w powstawanie wszystkich jego elementów oraz widzieć całe zadanie jako ich sumę.

Projektując poszczególne aktywności dla uczniów, można podążać dwiema drogami. Jedna to droga z włączoną edukacyjną mapą. Najpierw określasz, co uczniowie mają poznać, jakich umiejętności się nauczyć, jaką wiedzę zdobyć, jakie postawy rozwinąć. Potem opracowujesz najlepszy, Twoim zdaniem, sposób realizacji zamierzonych celów uczenia się – sposób „ubierasz” w zadanie.

Druga droga to droga bez edukacyjnej mapy. Wybierz ważny, ciekawy temat. Spójrz na niego z perspektywy danego przedmiotu. Stwórz zadanie, biorąc pod uwagę możliwości uczniów i uczennic, ich potrzeby, poziom rozwoju, zasób wiedzy, zainteresowania itp. Dopiero potem ustal, czego mogą się nauczyć uczniowie, rozwiązując to zadanie.

Tworzeniu zadania interdyscyplinarnego dobrze służy ten drugi sposób: zaczynamy od zagadnienia, a dopiero potem zastanawiamy się, rozwojowi jakich kompetencji służą proponowane uczniom aktywności.

Na podstawie naszych doświadczeń z pracy z różnymi zespołami nauczycieli[5] proponujemy procedurę, którą opiszemy w kilku krokach:

1. Na spotkaniu nauczycielek i nauczycieli różnych przedmiotów określcie tematykę zadania (na przykład Przyjazna szkoła, Ochrona środowiska), przedmioty, których treści mają wchodzić w jego skład, i czas, jaki chcecie przeznaczyć na jego rozwiązywanie. Ustalcie też, w jaki sposób zorganizujecie proces rozwiązywania zadania: czy odbędzie się to na jednej lekcji, w cyklu lekcji, czy w ramach zajęć pozalekcyjnych? Zdalnie czy stacjonarnie? To bardzo ważne czynniki, które istotnie wpłyną na kształt zadania.

2. Wspólnie określcie kluczowe pytanie/zagadnienie zadania (na przykład Aranżacja przestrzeni naszej szkoły, Sposoby na ponowne wykorzystanie różnego rodzaju odpadów). Powinno ono spełniać warunki:

3. Ustalcie, co będzie rozwiązaniem zadania, czyli jaki „produkt” mają uczniowie otrzymać na końcu. Może to być na przykład prezentacja, artykuł, film, plakat, audycja radiowa, album ze zdjęciami, rozwiązanie łamigłówek czy uzupełniona karta zadania.

4. Zaplanujcie aktywności, z których będzie się składać zadanie – kroki, które mają doprowadzić uczniów od polecenia do rozwiązania:

5. Oceńcie, czy zaproponowane przez Was aktywności zadania:

6. Napiszcie komentarz metodyczny do zadania: odbiorca (wiek/klasa), cele, kryteria sukcesu (jeżeli korzystacie z oceniania kształtującego), treści nauczania (zagadnienia z podstawy programowej), metody nauczania, formy organizacyjne, zakładany czas rozwiązywania zadania, potrzebne pomoce dydaktyczne.

7. Pierwsze rozwiązanie zadania przez uczniów będzie jego testowaniem. Dlatego po zakończeniu pracy z tym zadaniem przeprowadźcie ewaluację, w wyniku której przyjmiecie, że:

Proces pisania zadania interdyscyplinarnego będzie cennym czasem dla Was – nauczycieli. Lepiej poznacie swój zespół, przedmioty, w których się specjalizujecie, i swoje poglądy na nauczanie. To forma doskonalenia zawodowego i uczenia się od siebie nawzajem, dobra dla każdego nauczyciela, niezależnie od długości stażu zawodowego.

Organizacja pracy z zadaniami

Bez względu na to, czy zdecydujesz się tworzyć własne zadanie, czy korzystać z gotowego, istotna będzie forma, w jakiej zorganizujesz jego rozwiązywanie. Ważna jest też decyzja o tym, ile samodzielności chcesz dać uczniom. Możesz rzucić ich na głęboką wodę albo prowadzić w rozwiązywaniu zadania. Możesz też wybrać formę pośrednią: w pewnym  stopniu zakładając samodzielną pracę uczniów i uczennic, a w jakiejś części prowadząc ich krok po kroku.

Przed wyborem zadania warto przygotować listę filtrów, które będziesz chciał zastosować. Sprawdź, czy masz wystarczająco dużo czasu. Zazwyczaj jedna lekcja to za mało. Zastanów się, na ile długa przerwa w rozwiązywaniu zadania wpłynie na ten proces.

Pracę nad zadaniem możesz zorganizować na kilka sposobów:

Kluczem do wprowadzenia zadań interdyscyplinarnych do codziennej praktyki szkolnej jest odpowiednie zorganizowanie czasu na ich rozwiązywanie z uczniami. Przebieg tego procesu zależy od charakteru zadania, a także od warunków, w jakich funkcjonuje Twoja szkoła. Oto cztery pomysły, z których możesz skorzystać, wdrażając zadania interdyscyplinarne:

Kiedy już wybrałeś zadanie i wiesz, ile masz czasu na jego realizację, w jakiej formie zorganizujesz jego rozwiązywanie i jaka będzie w tym Twoja rola, zastanów się, czy nie wymaga ono dostosowania do potrzeb Twoich i Twoich uczniów. Śmiało zmieniaj zadanie, którego nie jesteś autorem.

Jeżeli będziesz prowadzić uczniów w rozwiązywaniu zadania wspólnie z kolegą lub koleżanką, to podzielcie się rolami – kto za co odpowiada. Przygotujcie też wszystkie potrzebne środki dydaktyczne.

Podsumowanie pracy

Po zakończeniu pracy warto w grupie zaangażowanych nauczycieli zastanowić się nad tym, co Wam wyszło, co warto zmienić, a z czego zrezygnować – przeprowadźcie ewaluację zadania.

Pamiętaj, że Ty, Twoi koledzy i koleżanki, a także uczniowie i uczennice uczycie się pracy z zadaniami interdyscyplinarnymi. Nie zrażajcie się potknięciami i porażkami przy pierwszych próbach. Jak każda innowacja, ta również wymaga czasu i cierpliwości.

Bibliografia:

[1] T.D. Paxson, Modes of Interaction Between Disciplines, „The Journal of General Education” 1996,

Vol. 45, No. 2, pp. 79–94, (online) https://www.jstor.org/stable/27797293?seq=1 (dostęp: luty 2020 r.).

[2] S. Nikitina, Three Strategies for Interdisciplinary Teaching: Contextualizing, Conceptualizing, and Problem Centring, „Journal of Curriculum Studies” 2006, Vol. 38, pp. 251–271.

[3] T.D. Paxson, dz. cyt.

[4] Zadania znajdziesz tutaj: https://szkoladlainnowatora.ceo.org.pl/zadania-interdyscyplinarne (dostęp: listopad 2021 r.).

[5] Prowadziliśmy zespoły w pisaniu zadań interdyscyplinarnych.

Małgorzata Skura

pedagożka, terapeutka, autorka programów i podręczników edukacji matematycznej na pierwszych etapach kształcenia oraz poradników dla nauczycieli. Ekspertka w zakresie programowania edukacji matematycznej w wychowaniu przedszkolnym oraz edukacji wczesnoszkolnej. Współpracowała z Centrum Edukacji Obywatelskiej w projekcie „Szkoła dla innowatora”

Michał Lisicki

psycholog, wychowawca i terapeuta, który specjalizuje się w programowaniu edukacji matematycznej w wychowaniu przedszkolnym oraz edukacji wczesnoszkolnej. Współpracował z Centum Edukacji Obywatelskiej w projekcie „Szkoła dla innowatora”.

Podobne wpisy, które mogą Cię
zainteresować

Lekcja muzealna

Lekcja muzealna to nie oprowadzanie. Możliwości i wyzwania edukacji muzealnej

Jan Bliźniak
Czytaj więcej
Sala szkolna. Nauczycielka pokazuje uczennicom, jak rozwiązać zadanie.

Jak mądrze współpracować z organizacją społeczną?

Sylwia Żmijewska-Kwiręg
Czytaj więcej

Zmiany w podstawie. Temat nie tylko dla nauczycieli

Czytaj więcej

 

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych w celach marketingowych rozumianych jako otrzymywanie newslettera oraz informacji o produktach i usługach edukacyjnych oferowanych przez CEO, poprzez przesyłanie informacji za pomocą poczty elektronicznej, na podany adres e-mail [zg. z ustawą o świadczeniu usług drogą elektroniczną z dnia 18 lipca 2002 r. (Dz. U z 2013 r., poz. 1422 ze zm.)]. Nasza polityka prywatności