Aktywna i skuteczna - podsumowanie programu Aktywna Hromada

Od 30 maja 2016 do 15 marca 2017 Centrum Edukacji Obywatelskiej realizowało w partnerstwie z ukraińską Fundacją XXI projekt AKTYWNA HROMADA.

O PROGRAMIE

Głównym cele Programu było wzmocnienie samorządności lokalnej w Ukrainie poprzez zwiększenie zaangażowania mieszkańców w dialog publiczny i podejmowanie – we współpracy z władzami lokalnymi - decyzji na rzecz miejsca, w którym żyją.

Program uruchomiony został w warunkach stałego zagrożenia wojennego kraju w połączeniu z niską kulturą demokratyczną i niewydolnością elit, a także obywatelskim rozczarowaniem i spadkiem zaufania do władz. Poprzez Program chcieliśmy pokazać, że możliwe jest stworzenie takich mechanizmów komunikacji i debaty demokratycznej z udziałem obywateli. Program miał też być sygnałem dla ukraińskiej opinii publicznej, że samorząd tworzą wszyscy obywatele, a nie oddzielona od nich „władza” i że możliwe jest skuteczne świadczenie usług publicznych przejrzyście i w dialogu.

Bezpośrednimi adresatami działań w Programie byli liderzy i liderki środowisk lokalnych, którzy wsparci działaniami edukacyjnymi włączyli się w organizację działań na poziomie lokalnym. Pośrednio Program kierowany była także do:  lokalnych władz samorządowych – jako członków i/lub partnerów lokalnych grup działania oraz beneficjentów wymiany doświadczeń z gminami polskimi oraz członków wspólnot lokalnych, którzy mieli okazję włączyć się we współdecydowanie.

Ostatecznie Program realizowany był we współpracy z 4 wspólnotami (3 hromadami i 1 społecznością szkolną w obrębie jednej z hromad). Realizacja Programu na bieżąco dokumentowana był na FB . Hromady nadal publikują tam informacja dotyczące realizacji minigrantów.

DZIAŁANIA W PROGRAMIE

Model obywatelskiej komunikacji i partycypacji obywatelskiej. Opracowany został pakiet edukacyjno-informacyjny dotyczący: technik i narzędzi wzmacniających procesy partycypacyjne, prowadzenia analizy zasobów i diagnozy lokalnej oraz opracowywania strategii rozwiązywania problemów, kontroli obywatelskiej, prowadzenia debat i działań lokalnych, roli szkoły w środowisku lokalnym. Do pakietu dołączono także prezentacje polskich dobrych praktyk samorządowych. Wypracowane materiały zostały udostępnione Partnerowi i liderom a także upowszechniane są wśród innych hromad. 

Przygotowanie lokalnych grup działania do wdrażania modelu obywatelskiej komunikacji i partycypacji.  W dniach 28.08-2.09.2016 oraz 9.10-12.10.2016 zorganizowane zostały dwie Letnie Szkoły Partycypacji dla łącznie 15 uczestników ukraińskich, podczas których uczestnicy uczyli się, jak włączać mieszkańców w diagnozę, procesy decyzyjne oraz jak planować i wdrażać proste  rozwiązania lokalnych problemów. Liderzy poznali szereg technik partycypacyjnych i narzędzi komunikacyjnych przydatnych na każdym etapie pracy z lokalną społecznością. Określali swoją rolę oraz własne zasoby jako liderów. Opracowali też wstępne plany działania, definiując potencjalnych sojuszników oraz dobierając odpowiednie narzędzia i metody komunikacji z mieszkańcami. Ostatnie dni LSP przeznaczono na wizyty studyjne i spotkania w gminach (Dzielnica Targówek m.st. Warszawy, Gmina Czosnów i Miasto Świdnik), które dzieliły się dobrymi praktykami w zakresie włączania lokalnej społeczności w tworzenie i realizację lokalnych polityk. Prócz wizyt studyjnych w samorządach uczestnicy LSP odbyli także spotkania z centralnymi polskimi NGO i instytucjami publicznymi, zajmującymi się diagnozą i partycypacją społeczną (Stocznia, Centrum Komunikacji Społecznej Urzędu m. st. Warszawy).

Diagnozy potrzeb mieszkańców, planowanie i wdrażanie konkretnych rozwiązań. Diagnozy prowadzone była we współpracy z lokalnymi władzami w 4 wspólnotach wśród łącznie 1049 mieszkańców. Ważnym elementem Programu było też tworzenie wspólnotom lokalnym przestrzeni i warunków do włączania się w planowanie i podejmowanie decyzji ich dotyczących poprzez organizację w publicznych miejscach otwartych spotkań we współpracy z władzami lokalnymi. Uwzględniały one aktywny udział  zainteresowanych mieszkańców. Podczas spotkań prezentowano i omawiano wyniki diagnoz oraz szukano rozwiązań najbardziej palących problemów. Łącznie zorganizowano 8 spotkań (planowano 6) dla ponad 200 osób. Ich uczestnikami byli: oficjalni przedstawiciele hromad (mer/starosta, członkowie rady miejskiej/wiejskiej – wszystkie hromady) oraz pracownicy urzędów (np. naczelnik sekcji ekonomicznej, przedstawiciel komitetów wykonawczych lokalnej rady), lokalni specjaliści np. architekci, przedstawiciele NGO, zwykli mieszkańcy, lokalni dziennikarze, młodzież. W spotkaniach szkolnej grupy liderskiej w sposób naturalny głównymi uczestnikami byli dyrektor, nauczyciele i uczniowie.

Partnerstwa lokalne grup działania z polskimi gminami i ekspertami. Realizacja tego działania rozpoczęła się podczas LSP. Na zakończenie realizacji Programu zorganizowane zostały re-wizyty, czyli spotkanie polskich aktywistów i przedstawicieli wybranych samorządów w Ukrainie. Doświadczenia lokalnych grup działania oraz wypracowane dobre praktyki zostały upowszechnione podczas ogólnoukraińskiej konferencji, w czasie której uczestnicy przedyskutowali model partycypacji obywatelskiej dostosowany do lokalnych warunków oraz wypracowane rozwiązania wybranych lokalnych problemów. Zaprezentowali też plany kontynuacji własnych działań. Dodatkowo – poza zaplanowanymi działaniami w obszarze budowania Partnerstwa -  udało się nawiązać współpracę pomiędzy ukraińską szkołą wspieraną w Programie a polską szkołą – współpraca ta owocuje wspólnym przygotowaniem wniosku w ramach Programu Polsko-Ukraińskiej Wymiany Młodzieży. W prace nad wnioskiem zaangażowały się szkoły, ekspert wspierający szkołę ukraińską oraz Lider Programu czyli Centrum Edukacji Obywatelskiej.

DZIAŁANIA LOKALNE W POSZCZEGÓLNYCH HROMADACH

VOLOSKE. Grupę liderów tworzyły 4 osoby: przedstawiciele hromady z kwartałów, prezes NGO  oraz nauczyciel. W organizację poszczególnych działań (debaty) zaangażowali się także przedstawiciele władzy lokalnej oraz urzędnicy. W Vołoskiem postawiono na rozwój sportu i zapewnienie odpowiedniej infrastruktury. Mieszkańcy postanowili nie czekać na budowę sali gimnastycznej. Rozpoczęli od aktywizacji sportowej w warunkach, jakie są dostępne obecnie. Tutaj opisują, jak wdrażają wypracowane rozwiązania http://borisfen.org.ua/107-spartakada-v-voloskomu.html

 

Diagnoza. Opracowany został plan działań; wyznaczono osoby odpowiedzialne; rozdano ankiety opracowane przez liderów w celu zbadania opinii publicznej wśród mieszkańców na temat „Rozwoju kultury fizycznej i sportu w hromadzie”; przeprowadzono ankietowanie, otrzymano odpowiedzi od 135 rodzin. Wśród najbardziej palących potrzeb lokalnych w obszarze polityki młodzieżowej wskazano: salę gimnastyczną przy szkole (97,7%), zewnętrzną siłownię (86%) oraz boisko do piłki nożnej (86%). W Voloskem problem sali gimnastycznej został rozwiązany dzięki wcześniej wydzielonym środków samorządowym: projekt architektoniczny sfinansowała hromada, na jego realizację zaś wydzielono środki z obwodu (duże zaangażowanie starosty).

Debaty/spotkania otwarte. 22.10.2016 – w budynku szkoły przeprowadzono 1 debatę, w której wzięło udział 22 osoby. Ustalono aktualny stan uprawiania sportu w hromadzie, problemy i pożądany stan. 12.11.2016 przeprowadzono 2 debatę, w której wzięło udział 24 uczestników. 2 grupy opracowały plan działań na rzecz realizacji projektu w 2017 roku, pozostałe 2 grupy - plan konkretnego wydarzenia sportowego.

Zdaniem liderów, miło było zobaczyć, że ludzie nie są obojętni na istniejące problemy, aktywnie uczestniczą w dyskusji i razem planują przyszłość swojej hromady. Jesteśmy wdzięczni i zaskoczeni, że możemy z nimi wspólnie ustalić i zaplanować przyszłe wydarzenia i działania.

Uczestnicy zwracali uwagę na to, że czują że mają wpływ na to, co się dzieje w ich hromadzie: Nareszcie czuję, że mam wpływ dzięki tym procedurom. I teraz  władze nie będą mogli nam powiedzieć -NIE, bo to wola ludzi, wypracowana przez mieszkańców; Na pierwszy spotkaniu byli raczej sami młodzi, ale postanowiłam znaleźć też czas. Chcę mieć wpływ, bo wiedzę, że to możliwe. Podkreślali, jak wiele też zależy od ich wiary w sens zaangażowania: Debaty okazały mi, że warto poświęcić swój czas żeby rozwijać siebie i swoją miejscowość. Zobaczyłam, jak łatwo jest krytykować innych, bo czegoś nie zrobili. Teraz widzę, jak trudno jest podejmować decyzje i brać za nie odpowiedzialność. Doceniali też to, że mogli wymieniać się szczerze opiniami: Mogłam usłyszeć opinie różnych osób z mojego otoczenia. I chciałabym, żeby było ich więcej i na każdy temat. Wierzę, że ludzie zaczną się budzić

MUZIKIVKA.  Grupę liderów tworzyło 5 zaangażowanych osoby: przedstawiciele władzy lokalnej, NGO, nauczyciele, zwykli mieszkańcy. Hromada po debatach z mieszkańcami skupiła się na poprawieniu istniejącej bazy sportowo rekreacyjnej (plac zabaw dla dzieci i siłownia na świeżym powietrzu).  Tutaj opisują, jak wdrażają wypracowane rozwiązania http://bilozerka.info/index.php/suspilstvo/item/515-aktyvna-muzykivska-hromada-oblashtuvala-sportyvnyi-maidanchyk

 

Diagnoza. Badanie przeprowadzone zostało z wykorzystaniem papierowych ankiet. Wypełnioną ankietę do biblioteki dostarczyło 376 osób - w niewielkiej wsi liczba ta zrobiła wrażenie nie tylko na organizatorach, ale przede wszystkim na samych mieszkańcach. Ankietowani proszeni byli o wskazanie tych problemów w przestrzeni publicznej hromady, którymi według nich należy zająć się w pierwszej kolejności. Spośród wymienionych kwestii (m.in. budowy placu zabaw, mini parku i boiska, postawienia kontenerów służące do segregacji odpadów, wytyczenia ścieżki rowerowej) uczestnicy i uczestniczki badania mogli wskazać trzy, lub dopisać swoją propozycję. Ważnym elementem diagnozy była część dotycząca chęci zaangażowania się mieszkańców w omawiane problemy. Spośród wszystkich ankietowanych, którzy udzielili odpowiedzi na to pytanie, najaktywniejsze były kobiety (55%). 156 osób zadeklarowało chęć fizycznego wsparcia projektów, a 21 osób – wsparcie finansowe. Spora grupa – 104 osoby – zadeklarowała chęć moralnego wsparcia działań mieszkańców.

   

Początkowo część mieszkańców podchodziła do ankiet z niedowierzaniem. Jak podkreśliła jedna z uczestniczek: Moja mama była w stosunku do ankiet bardzo nieufna. Szukała jakiegoś podstępu: „A od kiedy to ktoś nas o coś pyta?”. „Co my możemy?”. 

Niezwykle znamienne jest to, że podczas przeprowadzania ankiet niepełnoletnia młodzież była nieco marginalizowana – do wzięcia udziału w ankietowaniu zapraszane były głównie osoby w wieku produkcyjnym, mające we wsi „swoją pozycję”.

Debaty/spotkania otwarte. W pierwszej debacie wzięło udział 16 mieszkańców gminy, a wśród nich – przedstawiciele władzy, pracownicy szkoły, przedszkola, przedsiębiorca, uczniowie i aktywiści. Podczas debaty prowadzono dyskusje i podjęto ostateczną decyzję o wdrożeniu inicjatywy na rzecz poprawy istniejących obiektów sportowych.  Druga debata odbyła się z udziałem sołtysa, przedstawicieli samorządów lokalnych, szkoły, przedszkola, biblioteki, uczniów, działaczy, w liczbie 20 osób. Podczas debaty omawiany był proces realizacji inicjatywy, bezpośredniego udziału obywateli i udziału finansowego rady wsi. Druga debata okazała się bardzo konstruktywna, jasno określono cele, udział każdego w realizacji tej inicjatywy. Rada Wsi zdecydowała, że wyasygnuje z wiejskiego budżetu środki na realizację wyznaczonych przez mieszkańców zadań.

Młodzież – zignorowana w procesie ankietowania - upomniała się o swoje prawa podczas debat – kilkuosobowa grupa młodych ludzi głośno zadała pytanie o to, dlaczego do tej pory nikt nie pytał ich o zdanie, wyrażając jednocześnie swoją aprobatę dla licznych działań na terenie hromady, podkreślając jednak też, że jak dotąd we wsi nie stworzono miejsca, w którym młodzież (ale nie tylko) mogłaby się spotykać i spędzać swój wolny czas.

Zdaniem uczestników obu debat, ten rodzaj dialogu ze społecznością lokalną jest czymś nowym i potrzebnym: W tradycyjnej, wiejskiej społeczności przyzwyczajonej do tego, że wszystkie decyzje podejmowane są „gdzieś na górze” poza samymi mieszkańcami, można to uznać za wielki sukces.

KRAMATORSK.  Grupę liderów tworzyło 6 zaangażowanych osób: przedstawiciele NGO (Kramatorskie Centrum Rozwoju Społeczności Lokalnej), zwykli mieszkańcy, przedstawiciele mediów. W organizację poszczególnych działań (debaty) zaangażowali się także przedstawiciele władzy lokalnej oraz urzędnicy. Zespół z miasta Kramatorsk zajmował się partycypacją obywatelską w planowaniu rewitalizacji miejskiego parku (Park Jubiliejnyj). Tutaj opisują, jak wdrażają wypracowane rozwiązani http://krm.napulse.tv/news/7010/

Diagnoza. Przeprowadzono ją wykorzystując formularze Google i ankiety papierowe, co pozwoliło dotrzeć do ponad 1000 mieszkańców (880 – do czasu prezentacji wyników; po debatach nadal zbierano opinie). To pokazało, że stosowanie nowoczesnych środków komunikacji rozszerza zakres badanych, pozwala im w komfortowych warunkach zastanowić się nad problemem i odpowiednio wypełnić ankietę.

 

Liderzy zastanawiali, się, czy populacja 1000 obywateli, która wypowiedziała się w Internecie w kwestii przyszłego kształtu parku, to dużo czy mało.  Wszyscy uznali również, że warto podtrzymywać zainteresowanie mieszkańców Kramatorska ankietą internetową. Im więcej osób wyrazi w niej swoje opinie, tym lepiej dla przyszłej rekonstrukcji parku.

Debata/Spotkanie otwarte. Pierwsza i druga debata odbyły się w gronie ekspertów. Podczas obu spotkań przeanalizowano odpowiedzi i potrzeby mieszkańców oraz opracowano plan zagospodarowania przestrzennego parku i dalsze kroki w celu zaangażowania mieszkańców do wzięcia udziału w platformie dyskusyjnej.

Zdaniem liderów: istotne i optymistyczne novum stanowił też fakt, że organy lokalnej władzy mocno zainteresowały się inicjatywą społeczną, która pojawiła się z zewnątrz. Nie zakwestionowano jej, ani nie dezawuowano żadnych wstępnych propozycji czy działań. Dowodem zainteresowania było uczestnictwo politycznych notabli w debatach i ich wypowiedzi oraz publiczna deklaracja, że będą w przyszłości wspierać projekt. Padła z ich ust także jeszcze jedna ważna deklaracja:, że choć niezależnie od działań grupy liderów zaczęto w magistracie tworzyć projekt technicznej rekonstrukcji Parku Jubileuszowego, zawarte w nim założenia i rozwiązania będą korygowane, jeśli będą tego wymagały wyniki obywatelskiej ankiety.

Lider Stanislav Czernogor zwrócił uwagę na to, podczas wszystkich spotkań panowała ogólna zgoda co do tego, że sprawa jest ważna i że warto dalsze działania prowadzić z uwzględnieniem szerokiej partycypacji społecznej. Jego zdaniem kluczowe było to, że w trakcie działań społecznicy przetestowali procedurę wdrażania takich partycypacyjnych projektów. Jeśli okaże się ona skuteczna, będzie później można po nią sięgnąć w przypadku planowania i realizowania innych społecznych akcji w Kramatorsku.

KRAMATORSK/KONSTANTINOVKA. Grupę liderów tworzyły 3 zaangażowane osoby: 2 nauczycielki,  dyrektor Gimnazjum z Ogólnokształcącą Szkołą I Stopnia.  Liderce, absolwentce LSP udało się zaangażować w działania także uczniów i rodziców, a w debatę – przedstawicielkę magistratu. Minizespół z Konstantynówki skupił się na aktywizowaniu społeczności szkolnej poprzez debaty na temat potrzeb szkoły. W rezultacie w szkole ma powstać przestrzeń do aktywności młodzieży, tzw. „training room”. Będzie to mobilny punkt pomocy psychologicznej, przestrzeń do organizacji zajęć edukacyjnych warsztatów, treningów i innych eventów. Tak pomyślana przestrzeń ma być w szkole forum współpracy, dzielenia się pomysłami i odpoczynku.

Diagnoza. Badanie dotyczące postrzegania szkoły zrealizowano ( formularz Google; ankietę umieszczono na oficjalnej stronie szkoły i na FB) wśród nauczycieli, uczniów i rodziców.

Debaty/Spotkania otwarte. 18.11.2016 odbyła się 1 debata, podczas której zwrócono uwagę na cztery kluczowe elementy, które muszą być zmienione: materialno-techniczne wyposażenie szkoły, treści nauczania, praca pozalekcyjna, formy i metody nauki oraz interakcje pomiędzy wszystkimi uczestnikami procesu edukacyjnego. Druga debata odbyła się 13.12.2016 i jej celem było opracowanie końcowych wniosków i zaleceń w formie „word cafe”.

Liderka wraz z zespołem podkreślała, że w Ukrainie nie istnieje ugruntowana tradycja uczestniczenia  rodziców uczniów w różnych aktywnościach  podejmowanych na terenie szkoły oraz współdziałania z innymi szkolnymi korporacjami.

EWALUACJA PROGRAMU

Z ewaluacji realizacji Programu wynika, że:

  • zrealizowane zostały wszystkie zaplanowane działania i objęły one wskazaną we wniosku grupę bezpośrednich i pośrednich odbiorców;
  • pojawiające się trudności były szybko, i w porozumieniu ze wszystkimi stronami, rozwiązywane a Program modyfikowany w zależności od lokalnych kontekstów i potrzeb;
  • podjęte zostały dodatkowe inicjatywy wykraczające poza zaplanowany harmonogram.

Z ewaluacji adekwatności i skuteczności proponowanych rozwiązań i narzędzi wynika, że:

  • tworzenie wspólnotom lokalnym przestrzeni i warunków do włączania się w planowanie i podejmowanie decyzji ich dotyczących poprzez organizację w publicznych miejscach otwartych spotkań we współpracy z władzami lokalnymi było przez te wspólnoty oczekiwane i zostało dobrze przyjęte (liczna frekwencja w diagnozach, zainteresowanie spotkaniami otwartymi, współpraca różnych przedstawicieli lokalnego środowiska, gotowość do osobistego zaangażowania się w dalsze kroki w zainicjowanych procesach);
  • dzięki formule, narzędziom i tematyce udało się przyciągnąć do trwałej współpracy ludzi w różnym wieku, o różnych doświadczeniach zawodowych i zainteresowaniach – w hromadach kontynuowane są działania, uwzględniające współdecydowanie i wspólne planowanie mieszkańców;
  • zwiększyło się zainteresowanie mieszkańców lokalnymi inicjatywami;
  • w wybranych hromadach zainicjowane w Programie działania doprowadziły do ukonstytuowania się grup (mniej, lub bardziej formalnych), włączających się w procesy monitorowania i/lub współdecydowania o rozwoju lokalnych społeczności;
  • wdrożone narzędzia umożliwią hromadom udział w różnych inicjatywach i przedsięwzięciach finansowych, wymagających włączania mieszkańców we współdecydowanie.

Z ewaluacji efektywności kierowanego wsparcia w przygotowaniu do realizacji lokalnych działań oraz ich kontynuacji po zakończeniu Programu wynika, że:

  • w programie Program zapewniono grupom liderów adekwatne, dostosowane do potrzeb wsparcie merytoryczne, metodyczne i organizacyjne, by jak najlepiej zaplanowali i prowadzili proces włączania mieszkańców w podejmowanie decyzji: wszyscy odbiorcy bezpośredniego wsparcie (LSP, konsultacje online i bezpośrednie wsparcie eksperta, materiały edukacyjne, współpraca z Partnerem) efektywnie skorzystali z możliwości zdobywania nowej wiedzy i umiejętności, wymiany doświadczeń pomiędzy hromadami ukraińskimi a polskimi samorządami;  oraz prezentacji dobrych praktyk polskich w realizacji partycypacyjnych procesów z mieszkańcami;
  • poznane nowe narzędzia i rozwiązania zostały nie tylko wykorzystane w lokalnych działaniach (diagnozy i debaty), ale także pozwoliły zainicjować długofalowy proces partycypacyjnego dialogu z mieszkańcami;

Z ewaluacji współpracy przedstawicieli różnych środowisk w hromadzie oraz współpracy liderów hromad z Wnioskodawcą i Partnerem lokalnym:

  • Program stworzył uczestnikom warunki do rozwijania kompetencji współpracy, uczenia się we współpracy i komunikacji na różnych poziomach (pomiędzy liderami i Partnerami: polskim i ukraińskim; wewnątrz grupy liderskiej; pomiędzy liderami i mieszkańcami);
  • współpraca w obrębie grup liderów – zainicjowana i wzmocniona kompetencyjnie podczas Letniej Szkoły Partycypacji – była efektywna i jakościowa; zaproponowane narzędzia umożliwiły także życzliwą i zaangażowaną komunikację z władzami hromad oraz otwartość różnych środowisk na lokalne inicjatywy liderów;
  • dla wszystkich hromad wzmocnieniem działań lokalnych było wsparcie ekspertów z Polski: ich obecność czy zaangażowanie nie tylko podnosiły wartość merytoryczną działań, ale także nadawały lokalnym wydarzeniom rangę;
  • dla każdej z hromad doświadczenia AH stały się zachęto do podejmowania współpracy z Polskimi partnerami, jako źródła nowych pomysłów, dobrych praktyk i ciekawych rozwiązań

Projekt realizowany był w ramach Polsko-Kanadyjskiego Programu Wsparcia Demokracji współfinansowanego z programu polskiej współpracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Polsce oraz Kanadyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Handlu i Rozwoju.

https://ceo.org.pl/sites/default/files/logo2_0.jpg

Załącznik: